La ŝtonisto kaj la signifo de elekto en libera respubliko

La fratina eldono de hodiaŭ prezentas historion pri juna lernanto kiu forlasis programistan trejnadon por reveni al tradicia ŝtonlaborado — metiejo heredita, laboro elektita, estonto desegnita per siaj propraj manoj anstataŭ per la atendoj de alia. La redakcia celo estis homa intereso. Ni trovas en ĝi ion pli profundan: spegulon en kiu la Respubliko povas rigardi sin mem.

Zandorio fondiĝis sur principo kiu estas pli facile proklamata ol vivata — ke neniu ununura modelo de prospero estas deviga, ke diverseco de laboroj kaj lingvoj kaj vivmanieroj estas ne nur tolerata sed konstitucike valorata. La Konvencio de 1994 rifuzis elekti fondnacian lingvon ĝuste ĉar ĝi rifuzis elekti fondnacian identecon. Tiu rifuzo estis politika gesto, sed ĝi havis konsekvencojn por la ĉiutaga vivo: ĝi signifis ke la Respubliko ne povas honeste privilegii unu vojon al valoro super alia.

Tamen ni observas en la publika diskurso — en la Asembleo, en la universitataj urboj, en la komerc-orientitaj gazetoj de Oriente Moderno — emon trakti la ciferecan ekonomion kiel la normalan ekonomion kaj ĉion alian kiel deviaĵon. La ŝtonisto estas romantikigata aŭ kompatatata, malofte simple respektata kiel iu kiu faris racian kalkulon pri sia propra vivo. Tiu distordo estas subtila, sed ĝi akumuliĝas.

La Junulara Ĉarto, nun antaŭ la Konstitucia Komisiono de la Asembleo, argumentas ke dekkvinjaruloj sufiĉe maturiĝis por voĉdoni pri la leĝoj kiuj regas ilin. Ni ne prenas pozicion pri la aritmetiko de tiu propono hodiaŭ. Sed ni notu ke la argumento plej konvinka por ĝi ne estas statistika — ĝi estas ĝuste ĉi tiu: ke juna homo kiu kapablas elekti ŝtonon super kodon, kiu kapablas rezisti la premon de la epoko kaj elekti laŭ sia propra mezuro, estas iu kies juĝon la Respubliko devus lerni fidi, ne nur atendi.

La Rivero Esperanto fluas tra du regionoj. La ŝtonisto laboras en unu. La kodo estas skribata en alia. Neniu el ili estas la vera Zandorio; ambaŭ estas. Tio estas la devizo — ne ornamaĵo sur sigelo, sed laboranta hipotezo pri tio, kion libera respubliko povas esti.