La silento inter vortoj: pri kio Esperanto ne povas traduki

Kiam la delegacioj de la Meridiana Konvencio elektis Esperanton kiel la federacian laborlingvon, ili faris ion pli ol pragmatan kompromison. Ili elektis lingvon kiu ne apartenas al iu ajn el la kvar regionoj, lingvon kiu ne portas la historion de iu ajn fonda venko aŭ fonda humiligo. Tiu elekto estis, en sia esenco, akto de kolektiva humileco — konfeso ke neniu el la partoprenantoj havis la rajton trudi sian propran voĉon al la aliaj.

Tridek unu jaroj poste, ni observas ion neatenditan: Esperanto ne nur funkcias kiel ponto inter la regionoj, sed komencas formi la manieron per kiu zandorianoj pensas pri si mem. La lingvo, iam neŭtrala per difino, fariĝas iom post iom plenumita per signifo. Ĝi akiras humuron, ĝi akiras poetikon, ĝi akiras la kapablon esprimi malĝojon pri aferoj kiuj ne havas nomon en iu ajn regiona lingvo. Tio estas signo de viva lingvo, sed ankaŭ de io pli delikata: la lingvo komencas aparteni al iu.

Tiu aparteno ne estas danĝero en si mem. Sed ĝi alvokas atenton. La Federacia Traduka Centro — kies direktoro Klaus Aalto lastatempe priskribis la laboron de sia institucio kiel 'konstanta balancado inter precizeco kaj vivo' — scias pli ol iu ajn ke tradukado ne estas nur transporto de vortoj. Ĝi estas transporto de mondrigardoj. Kiam farmisto el Tierra Verde parolas pri la tero en sia propra dialekto, la Esperanta versio kaptas la fakton sed ne ĉiam la senton. La spaco inter tiuj du aferoj estas kie kulturo loĝas.

Ni ne proponas solvon, ĉar ni ne kredas ke tio estas problemo postulanta solvon. Ni proponas atenton. La Respubliko konstruis sian unuecon sur lingva neŭtraleco, sed neŭtraleco ne estas vakuo — ĝi estas spaco en kiu novaj signifoj povas kreski sen esti sufokitaj de malnovaj potencostrukturoj. Tiu spaco meritas esti gardita per konscia zorgo, ne nur per institucia inerco. La silento inter vortoj — la momento antaŭ ol la tradukisto elektas — estas kie la Respubliko daŭre sin difinas.